De geschiedenis van appels in Nederland

Appels. Je vindt ze overal in Nederland, van de markt tot de supermarkt. Maar die knapperige vrucht heeft een geschiedenis die veel verder teruggaat dan je zou denken. Van Romeinse soldaten tot de fruittelers van vandaag - het is een verhaal vol handel, tegenslag en soms gewoon geluk. Laten we eens kijken hoe die appel hier eigenlijk terechtkwam.

Waar komen appels oorspronkelijk vandaan en hoe kwamen ze in Nederland terecht?

De wilde appel, Malus sylvestris, groeide al duizenden jaren geleden in Europa. Maar de appels zoals we die nu kennen? Die hebben we aan de Romeinen te danken. Rond de 1e eeuw na Christus brachten ze hun eigen variëteiten mee uit het oostelijke Middellandse Zeegebied. Ze plantten ze in hun nederzettingen in de Lage Landen - denk aan plekken rond Nijmegen en Maastricht. Die vroege appels waren klein. En zuur. Echt zuur. Maar zonder die eerste aanplant hadden we nu geen Elstar of Jonagold gehad.

De opkomst van de Nederlandse appelteelt in de 19e en 20e eeuw

De 19e eeuw veranderde alles. Opeens waren er spoorwegen. Appels konden naar Duitsland en Engeland worden verscheept. De Betuwe, met die vette rivierklei en dat milde klimaat, werd het kloppende hart van de fruitteelt. Rond 1900 waren rassen zoals de Goudrenet en de Jonathan de baas. Boeren waren nog klein - ze hielden er vaak wat vee bij. Appels gingen de winter in in traditionele fruitkelders. En dan verkochten ze die in de koude maanden. Het gaf de regio een eigen identiteit. Fruitfeesten, markten. Echt iets van de streek.

De appelcultuur in de Betuwe

De Betuwe en appels. Die twee zijn gewoon niet los te denken. De teelt was kleinschalig, meestal gemengde bedrijven. Boeren hadden naast hun fruit ook koeien of varkens. Appels werden bewaard in die kelders, soms maandenlang. In de winter gingen ze dan naar de markt. Het leidde tot een unieke regionale cultuur - elk jaar waren er fruitfeesten, markten waar de hele buurt samenkwam. Je proefde het verschil tussen een Betuwse appel en eentje uit bijvoorbeeld Zeeland. Echt waar.

Welke appelrassen zijn typisch Nederlands?

Nederland heeft een paar echte kanjers van rassen. Rassen die wereldwijd worden geteeld. De bekendste:

• Elstar: Ontstaan in 1955, uit een kruising tussen Golden Delicious en Ingrid Marie. Het is het meest geteelde ras in Nederland. Friszuur, knapperig. Perfect voor de lunch.
• Jonagold: Een kruising tussen Jonathan en Golden Delicious uit 1953. Zoet, sappig. Goed voor zowel rauw als in appeltaart.
• Kanzi: Moderner ras uit 2004, een kruising tussen Gala en Braeburn. Zoetzurig, heel knapperig. Steeds populairder.
• Santana: Ontwikkeld door de Universiteit van Wageningen in de jaren 1970. Speciaal voor mensen met een appelallergie. Klinkt gek, maar het werkt.

Heeft de klimaatverandering invloed op de Nederlandse appelteelt?

Ja. En niet zo'n beetje ook. Zachtere winters, warmere zomers - dat klinkt misschien fijn, maar het is een ramp voor de teelt. De bloei komt steeds vroeger op gang. En dan ineens nachtvorst. Weg oogst. Droogteperiodes worden langer, vaker. Telers moeten zich aanpassen. Druppelirrigatie? Check. Schaduwdoeken? Nodig. Hittebestendigere rassen? Daar wordt hard aan gewerkt. Het is een constante strijd tegen de elementen.

De moderne appelteelt: cijfers en trends

De appelteelt is niet meer wat het was. Het is grootschaliger, intensiever. Hier wat cijfers van de laatste jaren:

Jaar	Productie (ton)	Belangrijkste ras	Exportwaarde (miljoen euro)
2020	380.000	Elstar	420
2021	350.000	Elstar	390
2022	410.000	Jonagold	450

De export gaat vooral naar Duitsland, het Verenigd Koninkrijk en Scandinavië. Maar de sector staat onder druk. Arbeidskosten stijgen. Regelgeving rond gewasbescherming wordt strenger. Het is niet makkelijk voor de telers.

Checklist: Hoe kies je de beste Nederlandse appel?

• Kijk naar de schil: glad, zonder bruine plekken. Makkelijk toch?
• Voel aan de appel: stevig betekent vers en knapperig.
• Ruik aan de steel: frisse, fruitige geur? Rijp.
• Kies een ras dat past bij het gebruik: Elstar voor de lunch, Jonagold voor appeltaart.
• Let op het seizoen: Nederlandse appels zijn het beste van september tot maart.

Veelgestelde vragen over de geschiedenis van appels in Nederland

Wanneer werden de eerste appels in Nederland geteeld?

Rond de 1e eeuw na Christus. De Romeinen introduceerden ze in Nederland. Archeologische vondsten bij Nijmegen en Maastricht laten zien dat er in de Romeinse tijd al appels werden gekweekt. Best bijzonder, eigenlijk.

Waarom is de Betuwe zo geschikt voor appels?

Vruchtbare rivierklei, gematigd klimaat, hoge grondwaterstand. Het is gewoon ideaal voor appelbomen. Daarnaast is de regio beschut tegen harde wind. De vruchtontwikkeling is er optimaal. Geen wonder dat het het centrum van de teelt werd.

Wat is het oudste Nederlandse appelras?

Waarschijnlijk de Zo Kroon. Die werd al in de 17e eeuw beschreven. Andere oude rassen zijn de Dubbele Zoete en de Schijvenappel. Die worden nog steeds in enkele hoogstamboomgaarden bewaard. Een stukje geschiedenis dat je kunt proeven.

Hoe heeft de Tweede Wereldoorlog de appelteelt beïnvloed?

De oorlog was een ramp voor de teelt. Boomgaarden werden vernield. Kunstmest en bestrijdingsmiddelen waren er niet. Na de oorlog kwam de Marshallhulp. Die zorgde voor een snelle wederopbouw. Moderne rassen zoals de Jonagold werden geïntroduceerd. De sector moest helemaal opnieuw beginnen.