Welke patiënt loopt het grootste risico op ondervoeding

Ondervoeding wordt vaak over het hoofd gezien, maar het is een serieus probleem. Het zorgt voor slechtere wondgenezing, meer infecties, langere ziekenhuisopnames en hogere sterfte. Sommige patiënten lopen een veel groter risico dan anderen. Laten we kijken wie dat zijn, waarom ze kwetsbaar zijn en hoe je het kunt herkennen.

Welke patiënt loopt het grootste risico op ondervoeding?

De grootste risicogroep? Ouderen van 65 jaar en ouder, vooral degenen in het ziekenhuis of verpleeghuis. Maar ook chronisch zieken – denk aan kanker, COPD, hartfalen of nierziekten – lopen flink risico. En na een grote operatie, vooral aan de buik of slokdarm, is de kans groot. Mensen met psychische problemen zoals depressie of dementie, en patiënten met slikproblemen (dysfagie) worden ook vaak geraakt. Het is een lange lijst.

Ouderen in het ziekenhuis

Onderzoek zegt dat 30 tot 50 procent van de oudere ziekenhuispatiënten ondervoed is of risico loopt. Waarom? Minder eetlust, veel medicijnen, weinig beweging, sociale isolatie. En de stofwisseling verandert met de jaren – het lichaam neemt voedingsstoffen gewoon minder goed op.

Kankerpatiënten

Bij kanker speelt cachexie een rol. Dat is een ingewikkeld metabool syndroom dat spierafbraak en gewichtsverlies veroorzaakt, zelfs als iemand genoeg eet. Vooral long-, alvleesklier- en maagkanker zijn risicovol. Chemo en bestraling geven vaak misselijkheid, braken, smaakveranderingen – eten wordt een drama.

Wat zijn de belangrijkste oorzaken van ondervoeding bij risicopatiënten?

Het is bijna nooit één ding. Meerdere factoren stapelen zich op. We hebben primaire en secundaire oorzaken:

• Onvoldoende inname: Geen trek, misselijk, pijn, slikproblemen – noem het op.
• Verhoogde behoefte: Koorts, infecties, wondgenezing, hypermetabolisme (bij brandwonden bijvoorbeeld).
• Malabsorptie: Darmziekten zoals Crohn, coeliakie, of na darmchirurgie.
• Psychosociale factoren: Depressie, dementie, eenzaamheid, geldgebrek.
• Medicatie: Sommige pillen halen je eetlust onderuit of beïnvloeden de opname.

Hoe herkent u ondervoeding bij deze risicogroepen?

Vroeg signaleren is key. Gebruik screeningsinstrumenten zoals SNAQ of MUST. Let op deze signalen:

Signaal	Wat te doen?
Onbedoeld gewichtsverlies (>5% in 1 maand of >10% in 6 maanden)	Start voedingsinterventie, raadpleeg diëtist
Verminderde eetlust (meer dan 3 dagen)	Bied kleine, frequente maaltijden aan; overweeg drinkvoeding
BMI < 20 (bij ouderen < 22)	Voer volledige voedingsanamnese uit
Slikproblemen of kauwproblemen	Pas textuur aan, overleg met logopedist

Checklist: Risicopatiënten voor ondervoeding

• Ouderen (65+) in ziekenhuis of verpleeghuis
• Patiënten met kanker (vooral GI-tractus, longen, pancreas)
• Chronisch zieken (COPD, hartfalen, nierfalen)
• Postoperatieve patiënten (vooral na buikchirurgie)
• Patiënten met slikstoornissen (dysfagie)
• Patiënten met dementie of depressie
• Patiënten met chronische darmziekten (Crohn, colitis ulcerosa)
• Patiënten met brandwonden of trauma

Wat zijn de gevolgen van ondervoeding bij deze patiënten?

De gevolgen zijn groot, echt groot. Het immuunsysteem verzwakt – meer infecties. Spierafbraak leidt tot mobiliteitsverlies, vallen, doorligwonden. Wonden genezen trager, dus langer in het ziekenhuis. Kwaliteit van leven gaat achteruit, sterfte stijgt. Studies zeggen: ondervoede patiënten hebben 2 tot 3 keer hoger sterfterisico. Schrikbarend.

Hoe kunt u ondervoeding bij risicopatiënten voorkomen?

Begint met screening, meteen bij opname. Gebruik een gestructureerd instrument. Bij risico? Direct interventie. Denk aan:

• Voedingsadvies: Kleine, frequente maaltijden, energie- en eiwitverrijkte voeding.
• Drinkvoeding: Als eten niet lukt.
• Sondevoeding of parenterale voeding: Bij ernstige ondervoeding of als orale inname onmogelijk is.
• Multidisciplinaire aanpak: Arts, diëtist, verpleegkundige, logopedist, fysiotherapeut – samenwerken.

Veelgestelde vragen (FAQ)

Is ondervoeding alleen een probleem bij ouderen?

Nee hoor, ouderen zijn wel de grootste groep, maar ook jonge volwassenen met chronische ziekten, eetstoornissen of na grote operaties kunnen het krijgen. De gevolgen zijn op elke leeftijd ernstig.

Hoe snel treedt ondervoeding op na een operatie?

Dat verschilt. Na een grote buikoperatie kan binnen 5 tot 7 dagen al flink gewichtsverlies optreden, vooral als iemand voor de operatie al licht was. Daarom is vroege postoperatieve voeding zo belangrijk.

Wat is het verschil tussen ondervoeding en cachexie?

Ondervoeding komt door te weinig inname. Cachexie is een metabool syndroom – vaak bij kanker – waarbij het lichaam spieren en vet afbreekt, ook al eet iemand genoeg. Ze kunnen samen voorkomen en elkaar versterken.

Kunnen familieleden helpen bij het voorkomen van ondervoeding?

Absoluut. Familieleden kunnen letten op gewichtsverlies, mee-eten, favoriete gerechten meenemen, en signaleren als de eetlust afneemt. Zij merken veranderingen vaak het eerst.